Seguramente hai distintas explicacións á razón pola que Santiago e Xosé Manuel permanecen hoxe afastados da súa terra, fechados nunha cela e a centos de quilómetros dos seus seres queridos e das compañeiras e compañeiros que, coma eles, nos preocupamos polo futuro deste país. Porén aventuro que se facemos unha enquisa e preguntamos pola rúa, ao azar, só atoparemos dúas respostas que responden maiormente a dous grandes grupos de opinión.
As persoas que aludan a unha perspectiva legalista dirán que o afastamento responde á comisión dun delito. O segundo grupo, que chamarei o da perspectiva práctica, e que é por desgraza é o que máis frecuentemente atoparemos, dirá que persoas como Santiago e Xosé Manuel merecen todo o que lles pase, e que non ten importancia nen relevancia o estado no que se atopen.
Ningunha destas perspectivas afonda o suficiente nas súas bases. A legalista, porque non o é realmente, xa que obvia a lexislación do Estado e o deber deste de favorecer a relación dos presos co seu contorno social e procurar a súa reinserción na sociedade. O afastamento da Galiza supón un castigo engadido para Santiago e Xosé Manuel, pero sobre todo supón un castigo tamén para a xente que, como a súa familia e outras persoas achegadas, teñen que efectuar viaxes de centos de quilómetros para visitalos.
Unha viaxe a Madrid ou a Palencia, as dúas provincias españolas onde se atopan retidos os nosos compañeiros, supón unha serie de necesidades que resultan evidentes para todos nós. Precisa tempo e precisa cartos e implica ademais correr o risco que toda viaxe implica. Por outra banda, os frecuentes paseos aos que os teñen sometido por boa parte da xeografía española supoñen de novo unha intimidación que se dirixe directamente ao contorno social dos presos. Como noutros contextos históricos que prefiro non lembrar agora, o Estado ten ao teu fillo, ao teu amigo, ao teu compañeiro, e esfórzase en darche a entender que pode facer con el o que queira. Pode levalo a outro lugar sen avisar, pode acusalo de novo doutros delitos, pode negarlle a liberdade todas as veces que queira.
Porén o máis grave desta perspectiva legalista é que os que din que Santiago e Xosé Manuel cometeron un delito esquecen un dereito importantísimo polo que seica loitaron as xeracións que nos precederon e que seica teñen todos os cidadáns do Estado: a presunción de inocencia. E penso ao dicilo noutras acusacións non tan afastadas no tempo que non deixaban de indicar, antes do xuízo, que outros dous rapaces presos eran culpábeis dun delito terríbel. Acusacións que non hai tanto envolveron a moitos de nós, que tamén fomos culpábeis durante varios días por pedir o dereito a tomarnos unhas cañas con eles nunha festa, e por reclamar, como reclamamos hoxe, o respecto aos dereitos dos nosos compañeiros, entre os que se conta ese tan repetido nos filmes americanos e que di: todo o mundo é inocente até que se demostra o contrario.
A persoa que explica o encarceramento dende a perspectiva legalista aínda falará de que, a pesar de todo, a prisión preventiva é unha medida lexítima. Ao que nós retrucamos que si, lexítima pero desproporcionada, especialmente neste caso. Desproporcionada non só porque afasta aos presos do seu contorno social, non só polo trauma que supón a experiencia carceraria para dous rapaces novos, non só porque os deixa sós no medio dun ambiente enormemente hostil, e non só porque lles fai pagar por adiantado unha pena que aínda non foi fixada por ningún xuíz. É desproporcionada tamén porque funciona como un factor fundamental na criminalización social, non só dos imputados, senón do seu contorno político.
Falei no comezo de dous grupos de opinión. O segundo é ao que lle resulta indiferente a perspectiva legal, ou só a contempla como un instrumento para un fin determinado. Seguro que sabedes a quen me refiro, xente capaz de fechar un local por culpa dun ascensor, ou de retirar o apoio público a unha sala só porque non lle gusta que bailemos unha música distinta da súa. Esa xente á quen realmente lle importa ben pouco a cuestión da inocencia ou culpabilidade dos nosos compañeiros, porque xa ten un xuízo feito que di que son uns terroristas. Es xente que nos está dicindo que están na cadea só por dúas cousas: ser disidentes sociais e ser galegos. Naturalmente, non necesito explicar o que significa iso para o dereito internacional. Unha persoa que permanece encarcerada ou que sofre penas especiais por pertencer a unha minoría ou por ter unha ideoloxía contraria ao sistema imperante é un prisioneiro político.
O sistema democrático que herdamos da Transición do franquismo á monarquía, recoñece, entre outros principios fermosos e inviolábeis, o dereito a disentir do sistema estabelecido. As leis e a Constitución non son só para quen as respecta, senón que son sobre todo para quen non as respecta, para quen discorda da súa propia existencia ou das realidades ás que dan cobertura. Iso é o que distingue ás democracias doutros réximes distintos: o recoñecemento do dereito á disensión, aínda que esa disensión supoña o seu propio fin.
Parece mentira que nós os que nunca o refrendamos, os que o consideramos unha imposición histórica e foránea e loitamos día tras días para transformalo noutras estruturas máis xustas, os que teñamos que aprendernos de memoria o seu ordenamento xurídico. Non son as nosas regras de xogo, non as escollemos nós, e xa que temos que xogar con elas si ou si, o mínimo que podemos pedir é que o outro xogador, que ademais é o que corta e reparte a baralla, as respecte.
Resulta surrealista que teñamos que reunirnos aquí a explicar unha vez tras outra o principio de aplicación persoal da pena, polo que os familiares e achegados non poden verse afectados por esta, o dereito á igualdade recollido pola súa Constitución, polo que uns presos deberían ser tratados iguais que outros, por máis que sexan disidentes sociais, ou o universal dereito á presunción de inocencia que algún político debera repasarse dos seus anos de dereito.
Falei de dous grupos de opinión que eu considero maioritarios, porén non me esquezo que todos os que estamos aquí, xuntando as nosas mans, somos susceptíbeis de ter que responder a esa pregunta feita ao azar pola rúa. Así que cando o meu enquisador imaxinario nos deteña e pregunte se sabemos porque están Santiago e Xosé Manuel na cadea, agardo que todos poidamos contestar que porque aínda non conseguimos ceibalos, pero que xa falta menos.
Mario Regueira lendo o texto que redactou para representar á Plataforma Cidadá ‘Que Volten a Casa!’ na cadea humana organizada por Ceivar
